مقدمه :
شايد
بتوان گفت که پايين بودن ضريب بهره وري و تخلفات عديده در ايران به سه عامل اساسي
مربوط است. اول به روشهاي غلط انجام کار، دوم به عدم اعمال شيوه هاي نظارتي درست
وسوم فرهنگ نادرست حاکم بر کار در ميان مردم. در اين مقاله به چگونگي اعمال موضوع
نظارت پرداخته مي شود.
تعريف
نظارت
نظارت از
ريشه عربي"نَظَر" به معناي نگريستن، مشاهده كردن و در معناي اخص خود
مشاهده همراه با تدبير و تفكر است .نظارت را مي توان به
مجموعه سياستها، مراقبتها و عملكردهاي مديران كه بمنظور مقايسه فعاليتهاي انجام
شده با اصول مدون و همچنين اعمال اصلاحات لازم در جهت كاهش انحرافات احتمالي از
اهداف تعيين شده اطلاق نمود.
تعريف
ارزيابي
ارزيابي اگر چه نزديك به مفهوم نظارت است، اما بطور
دقيق تر مي توان به آن دسته از فرآيندهايي اطلاق نمود كه نحوه عملكرد مديريت را از
خوب به بد درجه بندي مي نمايد و در نهايت منجر به تصميم گيري مديران عالي رتبه
نسبت به اوضاع و احوال كلي مديران و كاركنان تحت مديريت خود مي گردد. اين تصميم ها
ممكن است شامل بهبود عملكرد مديران و كاركنان موجود، ترفيع، تعويض يا تشويق و
تنبيه آنان باشد.
نظارت و ارزيابي عبارت از مجموعه فرآيندهايي است كه
مدير از طريق آنها، ميزان تطابق عمليات انجام شده را با فعاليتهاي برنامه ريزي شده
و ارزشهاي اسلامي مي سنجد. بنابر اين مي توان گفت نظارت و كنترل
مقايسه اي بين بايد ها و هست ها است.
مجموعه فرآيندهاي نظارت و ارزيابي در قرآن مجيد،
سيره نبوي و سيره علوي به نحوي بسيار عالي تر از آنچه تصور مي رود وجود داشته كه
اندكي از آن بصورت مكتوب در دسترس مي باشد.
نظارت
و ارزيابي در قرآن مجيد:
كلمه نظارت به اشكال مختلف حدود 60 بار در سوره هاي
مختلف قرآن مجيد45 ذكر شده است كه در برخي آيات به معناي نگاه كردن و عبرت گرفتن و
در برخي به معناي تحت نظر قرار دادن و در حقيقت همان معناي نظارت و ارزيابي از
آنها مستفاد مي شود . در اين مقوله بيشتر نظارت الهي بر بندگان و جهانيان مورد
توجه است. برخي از آيات مذكور در ذيل آورده مي شود:
سوره 10
(يونس) آيه 14
ثُمَ جَعَلنا كُم خَلائِفَ في الاَرضِ مِنْ
بَعدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعلَموْنَ «سپس ما بعد از هلاك آنها ، شما را در
زمين جانشين كرديم تا بيازمائيم و بنگريم كه تا چه عمل خواهيد كرد»
در آيه فوق نوعي نظارت الهي بر عملكرد بشر در روي
زمين مورد تاكيد است .
سوره 27
(النمل) آيه 27
قالَ سَنَنْظُرُ اَصدَقْتَ اَمْ كُنْتَ مِنَ
الكاذِبينَ « حضرت سليمان به هد هد گفت : بايد تحقيق كنم تا صدق و كذب سخن تو را
دريابم»
آيه فوق
به تحقيق قبل از ارزيابي تاكيد دارد .
سوره 59
(الحشر) آيه 18
يا اَيُهَا الَّذين آمَنوا اْتَّقوُاللهَ وَ
لِتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ، وَ اْتَّقوُاللهَ اِنَّ اللهَ خَبيرٌ
بِما تَعمَلونَ . « اي اهل ايمان ، خدا ترس شويد و در كار دنياي خود بنگريد تا چه
عملي براي فرداي قيامت خود پيش فرستيد و از خدا بترسيد كه او به همه نيك و بد
كردار آنان به خوبي آگاه است»
سوره بقره
(3) آيه 104
يا اَيُّهَا الَّذينَ آمنوا لا تَقُولوا راعِنا وَ
قُولوا اُنْظُرْنا وَاسْمَعوُا وَلِلْكافِرينَ عَذابٌ اَليمٌ . « اي اهل ايمان
هنگام تكلم با رسول خدا مگوئيد ما را رعايت كن بلكه بگوئيد ناظر احوال ما باش و
سخن خدا را بشنويد كه براي كافرين عذاب دردناك مهياست»
سوره نساء
(3) آيه 46
مِنَ الَّذينَ هادوُا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ
مَّواضِعِهِ ويَقوُلونَ سَمِعْنا و عَصَينا وَ اْسمَعْ غَيرَ مُسْمِعٍ وَ راعِنا
لَيّاً بِاَلْسِنَتِهِم وَ طَعْناً فِي الّدينِ ، وَ لَوْ اَنَّهُم قالوا سَمِعنا
وَ اَطَعْنا وَسْمَع وَانْظُرنا لَكانَ خَيرَاً لَهُم و َ اَقْوَمَ و لاكِنْ
لَعَنَهُمُ اللهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤمِنونَ اِلاّ قَليلاً . «گروهي از يهود
كلمات خدا را از جاي خود تغيير داده ، گويند فرمان خدا را شنيده و از آن سرپيچي مي
كنيم (و به زبان جسارت با تو خطاب مي كنند) گويند بشنو ، كاش شنوا باشي و گويند ما
را رعايت كن و گفتارشان زبان بازي و تمسخر به دين است و اگر به احترام گفتند كه ما
فرمان حق را شنيده و تو را اطاعت كنيم و تو سخن ما بشنو و حال ما بنگر ، آنان را
نيكوتر بود به ثواب نزديكتر و خدا آنها را چون كافر شدند لعنت كرد ، كه به جز
اندكي از آنها (لايق رحمت خدا نيستند) و ايمان نمي آورند»
سوره 7
(اعراف) آيه 29:
قالوا اُذينا مِنْ قَبْلِ اَن تَأتِيَنا وَ مِن
بَعْدِ ما جِئتَنا ، قالَ عَسي رَبُّكُم ، اَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُم
وَيَسْتَخْلِفْكُمْ فيِ الاَرضِ فَيَنْظُرَ كَيفَ تَعلَمون . «(قوم موسي به او)
گفتند ، كه ما هم پيش از آمدن تو به رسالت و هم بعد از آن به رنج و شكنجه بوده ايم
. موسي گفت ، غم مخوريد ، اميد است خدا ، دشمن شما را هلاك نمايد و شما را در زمين
جانشين او كند . آنگاه در مقام امتحان به شما نظاره كند تا ببيند كه شما چه خواهيد
كرد»
فرد مسلمان بر اساس اعتقادات ديني ، عالم را محضر
خدا مي داند و پروردگار را بر كليه اعمال و حركات خويش بينا و شنوا . بر مبناي اين
دينداري و اعتقاد كه خدا را حاكم مطلق مي داند ، سايه پر رنگ نظارت و كنترل الهي
را بر اعمال و رفتار خويش احساس مي نمايد و او مي داند كه خداوند مي فرمايد:
سوره ق
آيه 18
ما يَلْفِظُ مِنْ
قَوْلٍ اِلاّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتَيْدٌ «سخني جاري نمي شود مگر اينكه رقيب و عتيد
مي نويسند» .
سوره
زلزله آيات 7 و 8 :
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّهٍ خيراً يَرَهُ وَ
مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّهٍ شَرَّاً يَرَهُ «پس هر كس انجام دهد ذره اي نيكي ،
پاداش آن را مي گيرد و هر كس ذره اي بدي كند جزاي آن را مي بيند»
خداوند نظارت مطلق بر كليه اعمال و حركات فرد و
اجزاء آن دارد و هر مسلماني قبل از هر چيز و هر كس بر اين اعتقاد كه رفتار و اعمال
و حتي نيت او در زير ذره بين نظارت قرار دارد و كوچكترين خطا يا ثواب او ثبت و
ضبط مي گردد و چنانچه در اين جهان پاداش
يا مجازات اعمال فرا نرسد، در سراي باقي و ابدي كليه اعمال او چه گناه و چه ثواب
مورد رسيدگي قرار مي گيرد و هر كس به سزاي اعمال خود مي رسد.
نظارت الهي حتي بر پيامبران نيز اعمال مي شود . در
جايي از قرآن مجيد نظارت خداوند نسبت به نحوه انتقال مطالب و تاثير صحت گفتار
پيامبر آمده است:
«ولَو تَقَوَّلَ عَلَيناً بَعْضَ الاءَ قاويل ، لَاَخَذْنامِنهُ
بِالْيَمينِ . ثَمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الوَتينَ فَما مِنْكُمْ مِنْ اَحَدٍ
عَنْهُ حاجزين» و اگر پيامبر حتي يك كلمه از پيش خود جعل كند و به ما نسبت دهد ،
با دست تواناي خود او را مي گيريم و سپس او را هلاك مي كنيم . پس هيچ يك از شما
بازدارنده (عذاب) از او نيست.
خداوند در قبال عملكرد پيامبرش اينگونه حسابرسي و
كنترل مي نمايد كه در صورت عملكرد خلاف او را به عذابي بزرگ و حتي هلاك نمودن وي
خبر مي دهد.
فَلَنَقُصَّنَ
عَلَيْهِمْ بِعِلْمٍ و ما كُنّا غائِبين «و هر آئينه احوالشان را بر آنان از روي دانش خود بر مي گوئيم و ما از
ايشان غايب نبوده ايم»
مختصر آيات الهي فوق الاشاره، نشان دهنده سلطه و
نظارت خداوند بر تمامي اعمال و رفتار انسانهاست. به بيان ديگر هر عملي از انسان سر
بزند تحت نظارت الهي است و انسان هر گاه بخواهد به انجام كاري دست بزند، قبل از
انجام بايد انديشه كند و همواره اين اصل را به خاطر داشته باشد كه هر لحظه در محضر
خداوند است و همه كارهايش چه آشكار و چه نهان تحت نظر است .
حضرت علي (ع) در بيان اين نوع نظارت مي فرمايد:
فَاتَّقُواللهَ الَّذي اَنتُمْ بَعَينِهِ وَ نَواصيكُمْ بِيَدِهِ وَ تَقَلّْبكُمُ
في قَبْضَتِه ءَاِن اَسْرَرتُم عَلِمَهُ وَ اِنْ اَعْلَنْتُمْ كَتَبَهُ قَدً وَ
كُلَّ بِذالِكَ حَفَظَةً كراماً لا يَسقِطونَ حَقّاً و لا يُثْبِتُونَ باطِلاً
بترسيد از مخالفت با فرامين خداوندي كه در
پيشگاه او حاضر هستيد و زمام امور شما به دست اوست و حركات و سكنات شما در يَد
قدرت اوست . اگر شما اعمالي را پنهاني انجام دهيد او مي داند و اگر آشكارا بدست
آوريد او مي نويسد، نگاهبانان بزرگواري را گماشته تا هيچ حقي ضايع نگردد و بيهوده
ثبت نكنند .
در همين زمينه حضرت علي (ع) مي فرمايد : فَيُقامَ
الرُسُلُ فَيُسأَلونَ عَنْ تأد الرِّسالاتِ التَّي حَمَلوها الي اُمَمِهِم ،
فَأَخبَروا اَنَّهُمْ اَدُّوا ذلك الي اُمَمِهِم «فرستادگان (الهي) را نگاه مي
دارند و از آنان پرسش مي كنند كه آيا رسالت خود را نسبت به امت هايتان انجام داده
ايد . آنان پاسخ مي دهند كه اين وظيفه را انجام داده اند .
